Toplumsal Yaşamın Unutulan Değerleri: Empati ve Hoşgörü Üzerine

Günümüz modern çağında en çok eksikliğini hissettiğimiz kişisel özelliklerden biri empati duygusudur. Empati, bireyin kendi duygu, düşünce ve eğilimlerinin ötesine geçerek farklı bakış açılarını ve yaşam koşullarını anlayabilme yetisidir. Aynı zamanda, kişinin kendini başkasının yerine koyarak onun duygu ve düşüncelerini hissedebilmesi ve bunu ona hissettirebilmesi süreci olarak da tanımlanabilir. Bu yönüyle empati, yalnızca bireysel bir yetenek değil, aynı zamanda üstün bir erdem olarak kabul edilir. Ancak empati, ulaşılamaz ya da yalnızca belirli insanlara özgü bir meziyet değildir. Yapılan psikolojik araştırmalar, empatinin doğuştan gelen bir özellikten ziyade geliştirilebilir bir beceri olduğunu ortaya koymaktadır. Empatinin insan ilişkileri açısından önemi, toplumsal hayat içindeki yerini de belirler. Empatinin var olduğu bir ortamda şefkat, nezaket, edep ve hoşgörü hâkimdir. Bu erdemlerin birleştiği bir toplumda ise sevgi ve dayanışma kültürü güçlenir. Nitekim Peygamberimiz, "Kendiniz için istediğinizi başkaları için de istemedikçe iman etmiş olmazsınız" hadis-i şerifiyle, gerçek imanın başkalarının iyiliğini ve mutluluğunu düşünmekten geçtiğini vurgular. Yine "Komşusu açken tok yatan bizden değildir" hadisi, toplumsal dayanışmanın ancak başkalarının hâlini anlamak ve önemsemekle mümkün olacağını bizlere hatırlatmaktadır. Bu da gösteriyor ki empati, yalnızca bir duygu değil, aynı zamanda toplumsal sorumluluğu pekiştiren bir davranış biçimidir.

İnsanlık tarihi boyunca, hoşgörü ve merhametin hâkim olduğu toplumlar daha adil bir devlet ve müreffeh bir yaşam tesis edebilmiştir. Örneğin, Osmanlı döneminde kurulan sadaka taşları, toplumun gelir düzeyi düşük kesimlerine karşı duyulan ince bir anlayışın ve merhametin göstergesiydi. İhtiyaç sahibi kişiler rencide edilmeden yardım eli uzatılır, bu taşlara para bırakılarak yardım alanın mahcup duruma düşmesinin önüne geçilirdi. Empatinin sosyal hayattaki etkisini, günümüzün en büyük sorunlarından biri olan sosyal medyadaki linç kültürü üzerinden de değerlendirebiliriz. Kitle iletişim araçlarında ve sosyal medyada giderek artan bu linç kültürü, insanların farklı görüşlere tahammülsüzlüğünü ve empati eksikliğini gözler önüne sermektedir. Fikir ayrılıklarının giderek daha fazla kutuplaşmaya yol açtığı bu dönemde, bir bireyi, grubu ya da zihniyeti yargılamadan önce, onun düşüncelerini şekillendiren etkenleri anlamaya çalışmalıyız. Kendimizi karşımızdakinin yerine koyabilmek, ancak empati ve hoşgörü ile mümkün olabilir.

Başkalarının acılarını ve mutluluklarını paylaşabilmek, insan olgunluğunun ve güçlü bir empati duygusunun göstergesidir. Gerçek empati, yargılamadan önce anlamayı, kınamadan önce hissetmeyi gerektirir. Eleştirmeden önce karşımızdakinin yaşadıklarını anlamaya çalışmak, bireysel gelişimin ve toplumsal huzurun temel yapı taşlarından biridir. Empati yetisine sahip bireylerin oluşturduğu bir toplumda, saldırgan ve yargılayıcı tutumlar yerine nezaket ve karşılıklı hoşgörü ön planda olacaktır. Böyle bir toplumda yaşamak ise, şüphesiz hepimiz için daha mutlu ve huzurlu bir hayatın kapılarını aralayacaktır. Başta da belirttiğimiz gibi, empati doğuştan gelen bir yeti değil, öğrenilebilen ve içselleştirilebilen bir erdemdir. Bu bağlamda, birçok Avrupa ülkesinde eğitim müfredatına dahil edilen empati ve hoşgörü dersleri, bireylerin karşısındakinin hislerini anlayabilecek, bencillikten uzak, diğerkâm ve bilinçli nesiller olarak yetişmesine katkıda bulunabilir.

Sonuç olarak, empati bireysel bir duygu olmanın ötesinde toplumsal yapıyı ayakta tutan temel değerlerden biridir. Empati eksikliği, yalnızca bireylerin değil, toplumların da yozlaşmasına neden olabilir. Bu nedenle, başka hayatları anlamaya çalışmak, farklı perspektif ve bakış açıları kazanmamıza yardımcı olacaktır.